ilia24.gr
Πέμπτη, 09 Ιουλίου 2020 13:34

Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού: «Ο Τελευταίος Μοναχός των Στροφάδων» ΦΩΤΟ 

Της Πουλχερίας Γεωργιοπούλου

 

Μια ξεχωριστή έκθεση περιμένει αυτό το καλοκαίρι τους επισκέπτες του Μουσείου Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού.  Η έκθεση των Ρόμπερτ Μακέιμπ - Κατερίνας Λυμπεροπούλου με τίτλο «Ο Τελευταίος Μοναχός των Στροφάδων» παρουσιάζεται στην Αίθουσα Σ. & Ε. Κωστοπούλου. Ο Τρελαντώνης, στην είσοδο,  υποδέχεται το κοινό όπως πάντα με το ζεστό του χαμόγελο και μας προσκαλεί για μια δροσερή βουτιά στα Στροφάδια, τους μύθους και τις ιστορίες των ανεμοδαρμένων νησιών που είναι και το μοναδικό  στίγμα στον  ορίζοντα του Ιονίου προς τα δυτικά.

Ο Αμερικανός φωτογράφος Robert McCabe,  γιος του εκδότη της εφημερίδας «New York Daily Mirror», έχει πολιτογραφηθεί τιμητικά Έλληνας για την προσφορά εξαιρετικών υπηρεσιών προς την πατρίδα μας, είναι παντρεμένος με την Ελληνίδα Ντίνα Φιλιππαίου, «τα εγγόνια μου είναι κατά το ήμισυ από τη Ζάκυνθο. Η Ελλάδα είναι δεύτερη πατρίδα μου...» έχει οργώσει την Ελλάδα σπιθαμή προς σπιθαμή αιχμαλωτίζοντας με τον φακό του τις πιο άγνωστες και απομακρυσμένες γωνιές. Αυτή τη φορά εστίασε τη ματιά του στο μικροσκοπικό νησί των Στροφάδων και στο ιστορικό μνημείο που υπήρχε εκεί για οκτώ αιώνες. Τα κελιά, η αυλή, οι πύλες, τα παρεκκλήσια, η τραπεζαρία, το φυσικό περιβάλλον αναδεικνύονται μέσα από τη φωτογραφία του.

Η έκθεση εξερευνά ταυτόχρονα τα εξαιρετικά φυσικά χαρακτηριστικά του νησιού αλλά και την ιστορία των ανθρώπων του, του πατέρα Γρηγόρη,  του φαροφύλακα και του Ζακυνθινού βαρκάρη – προμηθευτή Γιάννη Καλόφωνου και είναι βασισμένη στο βιβλίο «Ο τελευταίος μοναχός των Στροφάδων» των Ρόμπερτ Μακέιμπ και Κατερίνας Λυμπεροπούλου (εκδόσεις Πατάκη).

Οι φωτογραφίες από τα Στροφάδια, σε ασπρόμαυρη εκτύπωση , δίνουν το ίχνος της ζωής του μοναστηριού στον χρόνο.

Οι τρεις φούρνοι με τον γράβαλο και το φουρνοκόντι απιθωμένα στο πλάι, τα πηγάδια, η καμπάνα του Αϊ-Γιώργη, οι καλαμιώνες που προστάτευαν τα σπαρτά από τον αέρα και την αλμύρα της θάλασσας, μια σοδειά κρεμμυδιών απλωμένη στο τραπέζι της μεγάλης τραπεζαρίας.

Το «παγκάκι της απελπισίας» στην ακτή απ’ όπου οι φαροφύλακες κοίταζαν τη θάλασσα περιμένοντας να έρθει κάποιος από τη Ζάκυνθο να τους αλλάξει, ο Ταρσανάς όπου αράζει το καΐκι που φτάνει στο νησί από τον «έξω» κόσμο και το κιόσκι για τις βάρκες.

Το μνημείο για τους καλόγερους που έσφαξαν οι Αγαρηνοί, ο είκοσι ενός μέτρων Πύργος, ζωσμένος με σιδερένια σκοινιά, «άρπεζες», μετά τον σεισμό για να μη διαλυθεί και καταρρεύσει.

Εικόνες, καντηλέρια και ψαλτήρια, οι τέσσερις εκκλησίες του νησιού, οι ρωγμές στους τοίχους, ο δικέφαλος αετός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας χαραγμένος σε μάρμαρο.

Αθέατος σχολιαστής στις εικόνες αυτές είναι ο τελευταίος μοναχός των Στροφάδων, στον οποίο αφιερώνεται ο τόμος, ο πατήρ Γρηγόριος.

Η δημοσιογράφος Κατερίνα Λυμπεροπούλου, συνοδοιπόρος του Ρόμπερτ Μακέιμπ στην έκδοση του βιβλίου και στην έκθεση, βυθίστηκε στην ιστορία αυτού του ιδιαίτερου τόπου, σύστησε τον πατέρα Γρηγόρη, μιλώντας με τον ίδιο και με όσους τον συναναστρέφονταν, και συντόνισε μια διεπιστημονική ομάδα ιστορικών, αρχαιολόγων, αρχιτεκτόνων, περιβαλλοντολόγων και γεωλόγων που δίνουν ο καθένας τη δική του κατάθεση για τις Στροφάδες, παρουσιάζοντας διαφορετικές όψεις των δύο νησιών που συγκροτούν όλες μαζί ένα μοναδικό από αρχιτεκτονική, ιστορική, θρησκευτική και περιβαλλοντική άποψη σύνολο.

Διατηρητέο μνημείο από το 1980, η μοναδικής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής μονή, στην ενταγμένη στο προστατευόμενο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου και στο ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Νatura 2000 Στραμφάνη, σήμερα ερειπώνει.

Η έκθεση «Ο Τελευταίος Μοναχός των Στροφάδων» είναι ένας φόρος τιμής στη ζωή του πατέρα  Γρηγόρη Κλάδη, του Ζακυνθινού ιερομονάχου που επί 38 χρόνια (από το 1976 έως το 2014) έζησε ολομόναχος, μαζί με τον Θεό του, στη Σταμφάνη των Στροφάδων νήσων, μια βραχονησίδα νότια της Ζακύνθου, η οποία, αν και άγνωστη στους περισσότερους Έλληνες, φιλοξενεί ένα σημαντικό μνημείο: ένα οχυρωμένο μοναστηριακό συγκρότημα με εκκλησία, που έχει τις ρίζες του στον 13ο αιώνα, μοναδικό παράδειγμα «οχυρωμένης εκκλησίας» στον ορθόδοξο κόσμο.

Οι νήσοι Στροφάδες,  φάροι της γεωλογικής μας ιστορίας και μοναχικοί μάρτυρες των λιθοσφαιρικών κινήσεων στο ελληνικό τόξο, κατά τη διάρκεια του σεισμού των Στροφάδων το 1997 κινήθηκαν απότομα και βίαια προς το νότο για 12 εκατοστά περίπου.

Στον  τελευταίο σεισμό τον Οκτώβριο του 2018 μέρος του Καστρομονάστηρου, αφιερωμένου  στην Παναγιά, της «των πάντων χαράς» και στον Άγιο Διονύσιο κατέρρευσε μετά τον ισχυρό σεισμό 6,4 ρίχτερ με αποτέλεσμα πλέον να είναι μη επισκέψιμο, το γεγονός αυτό  έχει προσδώσει στις φωτογραφίες  τον χαρακτήρα ιστορικού τεκμηρίου.

Είναι επίσης μια επίκληση για την περιβαλλοντική διάσωση των Στροφάδων, που αποτελούν, μεταξύ άλλων, σημαντικό μεταναστευτικό σταθμό ορνιθοπανίδας, φιλοξενώντας ένα από τα σημαντικότερα κεδροδάση της δυτικής Ελλάδας. 

Οι Στροφάδες, ένα σύμπλεγμα δύο μικρών νησιών στο Ιόνιο, την Σταμφάνη και την Άρπυια, συνολικής έκτασης 2.6 τ.χλμ. βρίσκονται σχεδόν 50 χλμ δυτικά της Πελοποννήσου και 50χλμ. νοτίως της Ζακύνθου. Οφείλουν, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, το όνομά τους στην στροφή που έκαναν οι γιοι του Βορέα, Ζήτης και Κάλαϊ, που συμμετείχαν στην αργοναυτική εκστρατεία, όταν κυνηγημένοι από την Άρπυια, έφτασαν πάνω από αυτά τα νησιά και άλλαξαν κατεύθυνση γυρίζοντας πίσω για να συναντήσουν τους Αργοναύτες. Έτσι ονομάστηκαν Στροφάδες, τα νησιά της επιστροφής.

Άλλος θρύλος λέει ότι τα νησιά ήταν το λημέρι των Αρπυιών, πλασμάτων που ήταν μισά πουλιά, μισά άνθρωποι και προάγγελοι καταιγίδων και κακοκαιρίας. Τα νησιά μπορεί να υπόσχονται καταφύγιο συχνότερα όμως έχουν αποδειχτεί παγίδα ναυαγίων. Το ίδιο το μοναστήρι, μάλιστα, κατασκευάστηκε από τη βυζαντινή πριγκίπισσα Ειρήνη Λασκαρίνα ως δείγμα ευγνωμοσύνης στα θεία επειδή επέζησε από ένα τέτοιο ναυάγιο.

Στα ΗΛΕΙΑΚΑ του αείμνηστου Ντίνου Ψυχογιού (τεύχος Γ) περιγράφεται το θαλασσινό ταξίδι του αυτοκράτορα  Θεόδωρου Α΄Λάσκαρη και της κόρης του Ειρήνης από τη μακρινή Νίκαια της Μικράς Ασίας στις δυτικές ακτές του Πριγκιπάτου της Αχαΐας και τη συνάντηση τους με τον πρίγκιπα Γοδοφρείδο Β΄Βιλλεαρδουίνο στο κάστρο Ποντικόν (Άγιος Ανδρέας Κατακώλου). Οι δυο ηγέτες του μεσαιωνικού κόσμου είχαν παντρευτεί τις αδελφές Μαρία και Αγνή  Κουρτεναί κόρες του Λατίνου αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης. Ο Λάσκαρης ζήτησε την άδεια από τον «αφορεσμένο» από την καθολική εκκλησία πρίγκιπα με την ανεξίθρησκη ψυχή να χτίσει μοναστήρι στα Στροφάδια πράγμα που εκείνος δέχτηκε με μεγάλη του χαρά και έδωσε τη συγκατάθεσή του. Ο συντάκτης του άρθρου (Πάνος Φωτεινός) σε εκδρομή που έκανε από το Κατάκωλο στα Στροφάδια το 1938 διάβασε ενεπίγραφη μετάλλινη πλάκα προσαρμοσμένη στην στεφάνη του μοναδικού πολυελαίου της εκκλησίας που γράφει «ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΛΑΣΚΑΡΕΩΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗΣ».

Η Μονή, η οποία υπαγόταν στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, υπήρξε βασικό σημείο αναφοράς της ορθόδοξης εκκλησίας και σημαντικό πνευματικό κέντρο για την καλλιέργεια και διατήρηση της πνευματικότητας του ορθόδοξου μοναχισμού. Ήταν τόπος παραγωγής και αντιγραφής χειρογράφων, διέθετε πλήρες κωδικογραφικό εργαστήριο, πλούσια και αξιόλογη βιβλιοθήκη, πολύτιμες εικόνες και κειμήλια το μεγαλύτερος μέρος των οποίων καταστράφηκε κατά τη διάρκεια επιδρομών ή μεταφέρθηκε στο εξωτερικό, ενώ είχε μετόχια σε όλο το Ιόνιο και στην Πελοπόννησο.

 Τον 16ο αιώνα το μοναστήρι δέχτηκε επίθεση Σαρακηνών, οι οποίοι σκότωσαν όλους τους μοναχούς. Το 1568 ο ζακυνθινός κόντες Δραγανίγος Σιγούρος έγινε μοναχός και αργότερα ηγούμενος του Μοναστηριού με το όνομα Δανιήλ. Αργότερα, όταν χειροτονήθηκε αρχιεπίσκοπος μετονομάστηκε σε Διονύσιος. Αναδείχθηκε σε Άγιο από την ορθόδοξη εκκλησία. Όταν έφυγε από τη ζωή το 1622, ο Άγιος Διονύσιος ετάφη στη Μονή, όπως είχε ζητήσει. Όμως, το 1717 το νησάκι δέχτηκε ξανά επίθεση. Αυτή τη φορά από Αγαρηνούς, οι οποίοι αιχμαλώτισαν και δολοφόνησαν τους μοναχούς. Ωστόσο, δυο μοναχοί κρύφτηκαν στον λόγγο και γλίτωσαν. Όταν βρήκαν ευκαιρία πήραν τα λείψανα του Αγίου και τα μετέφεραν σε εκκλησία της Ζακύνθου για να τα προστατέψουν. Εκεί παραμένουν μέχρι και σήμερα. Ο Διονύσιος σήμερα είναι πολιούχος της πόλης

Από τις 18 Ιουνίου 2020 η έκθεση «Ο Τελευταίος Μοναχός των Στροφάδων» εμπλουτίστηκε με σημαντικά κειμήλια της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, τα οποία ταξίδεψαν από το Μουσείο Εκκλησιαστικής Τέχνης Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου όπου και φιλοξενούνται.

Στα κειμήλια της μονής που έφθασαν από τη Ζάκυνθο συγκαταλέγονται τρεις εικόνες και τέσσερα χειρόγραφα που συνδέονται άμεσα με την ιστορία της Μονής Στροφάδων και αποτελούν τεκμήρια της σπουδαιότητάς της.

Πιο συγκεκριμένα πρόκειται για:

Εικόνα του Αγίου Θεόδωρου του Στρατηλάτη, η οποία αποδίδεται στον σημαντικό Κρητικό ζωγράφο, δάσκαλο της Κρητικής Σχολής,  Άγγελο Ακοτάντο και χρονολογείται στο α’ μισό του 15ου αιώνα 

Εικόνα της Θεοτόκου Οδηγήτριας με το Θαύμα της Παναγίας στα Στροφάδια, του 18ου αιώνα 

Εικόνα του Αγίου Διονυσίου που χρονολογείται μεταξύ 18ου και 19ου αιώνα

Χειρόγραφο σε περγαμηνή των Λόγων του Γρηγορίου του Ναζιανζινού, το οποίο χρονολογείται στον 12ο αιώνα.

Γράμμα με τη σφραγίδα της Οικουμενικής Συνόδουπου εστάλη από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Παΐσιο ΙΙ, το 1727

Αντίγραφο φύλλου χειρογράφου από την Ιερά Μονή Στροφάδων, όπου μνημονεύονται οι κτήτορές του, οι βυζαντινοί αυτοκράτορες της δυναστείας των Λασκαριδών.

Ενυπόγραφο γράμμα διαιτησίας Αγίου Διονυσίου, του 1621 από χαρτί.

Η παρουσίαση της σειράς φωτογραφιών - τεκμηρίων του Ρόμπερτ Μακέιμπ πριν το μοναστήρι καταστεί μη επισκέψιμο πλαισιώνεται επίσης από την μακέτα του Μοναστηριού από το 1910, την παρουσίαση της μελέτης αποκατάστασης του μοναστικού συγκροτήματος, καθώς και από εκθέματα σχετικά με τη μοναδική χλωρίδα και πανίδα των Στροφάδων. 

Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 13 Σεπτεμβρίου του 2020.

Επιμέλεια έκθεσης: Ελένη Αθανασίου

Αρχιτεκτονικός Σχεδιασμός: Αλέξης Βερούκας 

Προσθήκη σχολίου

Σιγουρευτείτε πως έχετε εισάγει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες με το σύμβολο (*). Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.